Podstawy teoretyczne i kliniczne lecznictwa uzdrowiskowego

 

prof. dr hab. Irena Ponikowska
Krajowy Specjalista w dziedzinie
balneologii i medycyny fizykalnej
Katedra i Klinika Balneologii AM
z siedzibą w Ciechocinku

Streszczenie

Tło - Lecznictwo uzdrowiskowe zajmuje się leczeniem profilaktyką i rehabilitacją chorób przewlekłych. Choroby te stanowią największy problem społeczny współczesnej medycyny.

Cel - Przekazanie podstawowych informacji na temat metod leczniczych stosowanych w balneologii oraz mechaniźmie działania bodźców leczniczych balneofizykalnych.

Omówienie - Z leczenia uzdrowiskowego korzysta w Polsce koło 350 tys. chorych rocznie. Są to chorzy z chorobami przewlekłymi w zakresie chorób krążenia , oddechowego, gastroenterologii, reumatologii, ortopedii, neurologii i innych.
Do leczenia chorych w uzdrowisku kierują najczęściej lekarze medycyny rodzinnej, którzy powinni znać minimum balneologii, aby z tego zadania mogli się właściwie wywiązywać. Minimum balneologii obejmuje znajomość podstawowych mechanizmów działania balneofizykalnych bodźców leczniczych, podstawowych metod leczniczych, wskazań i przeciwwskazań do leczenia uzdrowiskowego, profili leczniczych oraz zasad kierowania i kwalifikowania chorych do leczenia uzdrowiskowego.
W tym artykule ( część 1) omówiono istotę i podstawowe mechanizmy działania bodźców balneofizykalnych oraz cele leczenia uzdrowiskowego chorych zasoby naturalnych surowców leczniczych i standardowe metody lecznicze.

 
 
POSTĘPY PSYCHOPATOLOGII A LECZENIE UZDROWISKOWE- prof. dr hab. Jan Łazowski
 
PODSTAWY TEORETYCZNE LECZNICTWA UZDROWISKOWEGO- prof. dr hab. Irena Ponikowska
 
 
 
 
 
 
 

 

Lecznictwo uzdrowiskowe jako wiedza medyczna jest wśród lekarzy mało znane, stąd oceniane przez innych specjalistów powściągliwie, krytycznie lub z niedowierzaniem.W dużej mierze wypływa to z małej wiedzy i błędnej oceny przez negację. Lekarz kończący studia najczęściej nic na te tematy nie słyszał, gdyż w programach dydaktycznych większości uczelni, balneologia i medycyna fizykalna nie znalazła swego miejsca.

Również w czasie studiów specjalizacyjnych lekarze tej wiedzy nie uzyskują.
Tylko na kilku uczelniach medycznych w Polsce balneologia znalazła się w programie dydaktycznym studentów. Od wielu lat Polskie Towarzystwo Balneologii i Medycyny Fizykalnej oraz Krajowy Konsultant zabiegają, aby balneologia i medycyna fizykalna znalazła się w programie studiów i mamy już pewne osiągnięcia. Jest to praktycznie ważne, bo prawie każdy lekarz po skończeniu studiów zetknie się z tą problematyką, gdyż chorzy bardzo sobie cenią leczenie uzdrowiskowe często korzystają, co więcej mają pewien zasób wiedzy i zwracają się z pytaniami do swojego lekarza, który jest w kłopotliwej sytuacji, gdyż pacjent wie więcej niż lekarz. Braki w podstawowej wiedzy lekarza w zakresie balneologii kształtują określone postawy, najczęściej w formie :" nie znam tej dziedziny, więc nie skieruję chorego do uzdrowiska".
Taki lekarz w prawdzie nie zaszkodzi choremu, ale też i nie wykorzysta możliwości jakie daje lecznictwo uzdrowiskowego w zakresie intensyfikacji wyników leczenia. Druga postawa często spotykana to : " nie znam tej dziedziny, nie wiem czy w ogóle ma jakieś znaczenie lecznicze, więc nie zaszkodzi i nie pomoże mojemu choremu skieruję więc go do uzdrowiska wszystko jedno jakiego, niech sobie odpocznie, skoro tego domaga się". Taka postawa może niestety zaszkodzić choremu, gdyż w niektórych stadiach rozwoju choroby można poprzez zastosowanie bodźcowej terapii nasilić jej objawy lub pobudzić rozsiew procesu chorobowego .Jeżeli chory w uzdrowisku nie ma stosowanego leczenia balneologicznego, a w tych przypadkach najczęściej tak się dzieje, czuje się zawiedziony. Obie więc postawy lekarza są niewłaściwe, nie przynoszą należytych korzyści choremu. Kierowanie chorych do uzdrowiska przez lekarza rodzinnego odbywa się zwykle z inicjatywy chorego. Tak być nie powinno, bo to lekarz najpierw stawia diagnozę a następnie wybiera najlepsze metody lecznicze dla danego chorego. Problem kierowania do leczenia uzdrowiskowego nie jest mały również w aspekcie ekonomicznym, gdyż rocznie korzysta z tego leczenia koło 350 tysięcy pacjentów, którym można pomóc w ich cierpieniu.
Lekarz rodzinny odgrywa szczególną rolę w kierowaniu chorych do leczenia uzdrowiskowego, ma bowiem największy kontakt z pacjentem i najlepiej zna jego potrzeby. Aby lekarz rodzinny mógł prawidłowo korzystać z lecznictwa uzdrowiskowego powinien posiadać przynajmniej minimum wiedzy z tego zakresu. Minimum medycyny uzdrowiskowej dla lekarzy rodzinnych obejmuje znajomość następujących podstawowych zagadnień, do których należy:


· istota i podstawowe mechanizmy działania bodźców leczniczych
· podstawowe metody lecznicze i ich medyczne zastosowanie
· wskazania i przeciwwskazania do leczenia uzdrowiskowego
· profile lecznicze uzdrowisk

· zasady trybu kierowania i kwalifikowania do leczenia uzdrowiskowego.

W tym miejscu warte jest podkreślenia, ze z myślą o lekarzu rodzinnym przygotowana została książka pt "Kompendium Balneologii" autorstwa Prof. I. Ponikowskiej. Są to Rekomendacje Krajowego Konsultanta w dziedzinie balneologii i medycyny fizykalnej. Zawiera ona wszystkie wymienione tematy obejmujące minimum wiedzy balneologicznej( 1). Niezwykle cenna jest też inicjatywa Redakcji "Medycyny Rodzinnej" zamierzająca zamieszczać w kolejnych numerach artykułów na temat lecznictwa uzdrowiskowego. Mam nadzieję że poszerzy to wiedzę lekarzy rodzinnych w tej dziedzinie i w ten sposób ułatwi pracę im i lekarzom balneologom oraz pozwoli na racjonalne korzystanie z dobrodziejstw lecznictwa uzdrowiskowego. Niniejszy artykuł ma charakter wprowadzający w zagadnienia medycyny uzdrowiskowej.
Podkreślić należy, że współczesna balneologia i medycyna fizykalna sięga korzeniami do czasów odległych. Przyrodolecznictwo przez długi okres miało charakter empiryczny. Dopiero w ubiegłym stuleciu dzięki szybkiemu rozwojowi nauki i techniki dziedzina ta uzyskała podbudowę naukową .
Obecnie balneologię i medycynę fizykalną można zdefiniować następująco "Jest to dziedzina wiedzy medycznej, która wykorzystuje naturalne metody lecznicze i czynniki fizykalne do leczenia, prewencji, rehabilitacji i diagnostyki". Jest to więc dziedzina wiedzy mająca swoje specyficzne cechy, które wpływają na istotę i kształtują miejsce wśród innych dyscyplin medycznych. Balneologia najpełniej może być realizowana w warunkach uzdrowiskowych. Pozwolę sobie więc przytoczyć definicję również lecznictwa uzdrowiskowego.

"Lecznictwo uzdrowiskowe jest integralną częścią systemu ochrony zdrowia, zorganizowaną formą udzielania świadczeń zdrowotnych przy wykorzystaniu naturalnych surowców leczniczych w chorobach przewlekłych, prowadzone jest w uzdrowiskach" ( 2).
W Polsce mamy 43 uzdrowiska, które prowadzą leczenie w określonych kierunkach leczniczych( 1). Na temat kierunków leczniczych naszych uzdrowisk poświęcony będzie następny artykuł.
Lekarz uzdrowiskowy w założeniu jest specjalistą z dziedziny klinicznej i równocześnie z balneologii i medycyny fizykalnej. Specjalność ta bowiem należy do grupy szczegółowych. Usługi więc świadczone przez specjalistów z balneologii i medycyny fizykalnej są na dobrym poziomie medycznym. Dla lekarza kierującego do uzdrowiska jest to ważna informacja, gdyż wiadomo, że chory ma zapewnioną fachową opiekę medyczną, może więc czuć się bezpiecznie.

Istota i mechanizm działania uzdrowiskowych metod leczniczych.

Metody lecznicze jakie wykorzystuje lecznictwo uzdrowiskowe mają charakter bodźców leczniczych. W odpowiedzi na te bodźce w organiźmie powstają reakcje, które określane są ze względu ma swój charakter jako reakcje adaptacyjne i kompensacyjne.
Jeżeli bodźce stosowane są systematycznie pod postacią serii zabiegów, następuje w organiźmie chorego stopniowe przestrojenie w kierunku przywrócenia zdrowia i sprawności funkcjonalnej. Metody balneologiczne mają działanie trenujące i usprawniające funkcjonowanie wielu układów fizjologicznych, przyspieszają procesy regeneracyjne. Wyniki lecznicze powstają wolno i stopniowo, ale są trwalsze w stosunku do innych metod leczniczych. Działanie lecznicze bodźców balneologicznych wywołuje efekty ogólnoustrojowe, wyrażające się równoczesnym usprawnieniem wielu funkcji ustrojowych oraz efekty o działaniu miejscowym o charakterze objawowym. Jak wykazały badania wielu autorów, w tym i własne, w czasie leczenia uzdrowiskowego powstaje odczyn uzdrowiskowy o różnym nasileniu, którego objawy można zaobserwować koło drugiego tygodnia stosowania zabiegów balneologicznych. Odczyn ten oznacza, że organizm reaguje intensywnie na zastosowane leczenie. Można go nazwać czasową dekompensacją w funkcjonowaniu organizmu. (3,4)
Intensywność działania bodźców leczniczych zależy od wielu czynników pochodzących zarówno ze strony pacjenta tj zdolności do reagowania oraz od charakteru bodźca i jego natężenia. Dlatego zabiegi balneologiczne powinny być dokładnie dawkowane. Dawki zabiegów muszą być precyzyjnie i indywidualnie dobrane zależnie od stanu pacjenta, w tym od rodzaju choroby, stanu jej zaawansowania, wieku, ogólnej kondycji zdrowotnej. Aby leczenie metodami uzdrowiskowymi było skuteczne, musi być przeprowadzone w odpowiednim czasie i bodźce lecznicze powinny być właściwie dawkowane a ich natężenie modyfikowane zależnie od fazy i natężenia reakcji adaptacyjnych, które powstają w przebiegu leczenia. ( 4,5)
Cechą specyficzną metod leczniczych uzdrowiskowych jest to, że wymagają seryjnego stosowania zabiegów, co wymaga odpowiedniego czasu, ponadto efekty lecznicze nie występują natychmiast, ale po pewnym czasie. Współczesny człowiek i pacjent domaga się zwykle mocnych leków, szybko działających, oczekuje szybkiego wyzdrowienia.
Za takie efekty musi jednak chory zapłacić, najczęściej skutkami ubocznymi, dotyczy to zwłaszcza chorób przewlekłych, w których obowiązuje długotrwałe przyjmowanie leków.
Innym problemem często spotykanym wśród tych chorych jest zaprzestawanie samowolne przyjmowania leków w chorobach przewlekłych.
Leczenie uzdrowiskowe pozwala bardzo często na zredukowanie leków, czasem nawet ich odstawienie.
Do leczenia uzdrowiskowego kwalifikują się generalnie choroby przewlekłe w różnych stadiach rozwoju choroby (1,4). Chorzy rekrutują się z różnych dziedzin medycyny jak chorób wewnętrznych, kardiologii, cukrzycy, ginekologii, dermatologii, ortopedii, neurologii, reumatologii i innych. Choroby te stanowią największy problem współczesnej medycyny, pochłaniają największe koszty, stąd rola lecznictwa uzdrowiskowego w utrzymaniu stanu zdrowotności naszego społeczeństwa jest bardzo duża.

Cele leczenia uzdrowiskowego

Celem leczenia uzdrowiskowego jest oddziaływanie zdrowotne na cały organizm oraz na poszczególne objawy chorobowe. Ogólnoustrojowe-systemowe działanie lecznicze wyraża się:


· usprawnieniem funkcjonowania mechanizmów regulacyjnych narządów i układów fizjologicznych ( 1,4,6)
· zwiększeniem wydolności fizycznej
· zrównoważeniem sprawności działania autonomicznego układu nerwowego
· zwiększeniem odporności nieswoistej
· zrównoważeniem i usprawnieniem procesów psycho-somatycznych.

Równolegle z działaniem systemowym, bodźce balneologiczne mają działanie miejscowe.
Efekty działania miejscowego (objawowego ) to :
· działanie przeciwbólowe
· działanie przeciwzapalne
· działanie przeciwobrzękowe
· działanie hemodynamiczne
· działanie na napięcie mięśniowe

Zasoby naturalnych surowców leczniczych

Do większości metod leczniczych stosowanych w uzdrowiskach wykorzystuje się naturalne surowce. Należą do nich wody mineralne lecznicze, peloidy i gazy( 4) .
Wody lecznicze są to naturalne wody podziemne posiadające udowodnione właściwości lecznicze i cechujące się stałym składem chemicznym, oraz naturalną czystością mikrobiologiczną.
Wody zaliczane do mineralnych muszą zawierać co najmniej 1000 mg składników mineralnych w litrze. O właściwościach leczniczych decyduje rodzaj i stężenie składników mineralnych. W Polsce mamy bogate złoża wód mineralnych leczniczych. Najczęściej spotykanymi i najważniejszymi wodami są: wody chlorkowo-sodowe, wodorowęglanowe, siarczkowo-siarkowodorowe, radoczynne i termalne.
Wody mineralne stosuje się do zabiegów balneologicznych, zwłaszcza kąpieli leczniczych w wannach i basenach, do inhalacji, płukań, irygacji i kuracji pitnej.
Drugim ważnym tworzywem naturalnym jakim posługuje się lecznictwo uzdrowiskowe jest borowina. Nasze złoża borowinowe są nie tylko bogate ale i bardzo wartościowe pod względem przydatności leczniczej. Najczęściej stosowane zabiegi borowinowe to: okłady, kąpiele całkowite i częściowe, zabiegi ginekologiczne i rektalne- tampony, nasiadówki. Rzadziej stosowane zabiegi to kąpiele zawiesinowe oraz jontoforeza i fonoforeza borowinowa. W sprzedaży są liczne produkty borowinowe jak maści, żele, zawiesiny, które wykorzystuje się przeważnie do zabiegów domowych ( 10).
Kolejnym tworzywem leczniczym są gazy lecznicze. Występują one naturalnie w przyrodzie w formie rozpuszczonej w wodzie lub w formie gazowej. W balneologii wykorzystuje się głównie dwutlenek węgla, siarkowodór, radon, tlen ozon oraz powietrze ( 1,4).

Metody lecznicze

W warunkach uzdrowiskowych stosuje się na ogół programy lecznicze, które obejmują kilka metod. Pozwala to na zwiększenie efektywności leczenia na zasadzie synergistycznego działania bodźców o różnym charakterze ( 1,4).
Do najczęściej stosowanych metod standardowych w lecznictwie uzdrowiskowym należą :

balneoterapia, klimatoterapia, hydroterapia, termoterapia, kinezyterapia, fizykoterapia, edukacja zdrowotna, psychoterapia, dieta i farmakoterapia.

Balneoterapia- jest najważniejszym działem lecznictwa w każdym uzdrowisku. Wykorzystuje ona wody mineralne, peloidy i gazy. Wody mineralne stosowane są do :
· kąpieli leczniczych (solankowe, kwasowęglowe, siarczkowo-siarkowodorowe, radonowe )
· kuracji pitnej ( wykorzystuje się tu wody chlorkowo-sodowe, wodorowęglanowe _ alkaliczne, szczawy, niskozmineralizowane(hipotoniczne), wody siarczkowo-siarkowodorowe ( 7,8)
· inhalacji wykorzystywane są wody chlorkowo-sodowe(solanki), siarczkowo-siarkowodorowe, szczawy alkaliczne, radon .

Do balneoterapii należy też PELOIDOTERAPIA. W metodzie tej wykorzystuje się przede wszystkim borowinę. (4, 9)Wśród zabiegów borowinowych należy wymienić :
· okłady całkowite i częściowe
· kąpiele borowinowe
· nasiadówki
· tampony borowinowe
· zabiegi z pasty borowinowej i innych produktów pochodzących z torfu

Gazy lecznicze, które mają zastosowanie w balneoterapii to : dwutlenek węgla, radon, siarkowodór, tlen, powietrze, ozon.(11)
Gazy lecznicze najczęściej stosowane są w formie kąpieli w gazie lub w wodzie, rzadziej do inhalacji.

KLIMATOTERAPIA-wykorzystuje walory środowiska przyrodniczego uzdrowiska dla celów leczniczych i profilaktycznych. W zakres zabiegów klimatoterapeutycznych wchodzą : kąpiele powietrzne i słoneczne, zabiegi ruchowe na otwartym powietrzu, naturalne inhalacje oraz specyficzna metod zwana talassoterapią, która wykorzystuje naturalne właściwości morza.(12)

HYDROTERAPIA- wykorzystuje wodę zwykłą o różnej temperaturze i ciśnieniu. Do zabiegów hydroterapeutycznych należą : różnorodne natryski, kąpiele wirowe, masaż podwodny, kąpiele perełkowe, polewania.(13)

KINEZYTERAPIA - jest to metoda lecznicza stosująca różne formy aktywności fizycznej o odpowiednio dobranym obciążeniu. Ćwiczenia fizyczne w lecznictwie uzdrowiskowym są wzbogacone o te formy, które wykonywane są na otwartym powietrzu, część z nich zaliczana jest do tzw. terenoterapii, są to truchty, spacery, marsze, jazda rowerem (14,15,16).

FIZYKOTERAPIA- wykorzystuje różne formy energii naturalnie występujących oraz wytworzonych przez człowieka. Do standardowych zabiegów fizykoterapeutycznych należy : elektroterapia z magnetoterapią, światłolecznictwo, ultrasonoterapia.
Zabiegi te są wkomponowane w cały program leczniczy, którego filarem są zabiegi balneologiczne.

EDUKACJA ZDROWOTNA-jest częścią składową każdego programu leczniczego. Lecznictwo uzdrowiskowe jest szczególnie dobrym miejscem do prowadzenia edukacji zdrowotnej.
Podstawowym elementem edukacji zdrowotnej jest kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych, porzucenie nałogów, zwiększenie aktywności fizycznej. Konsekwentne realizowanie edukacji zdrowotnej może doprowadzić do zmniejszenia zachorowań na tzw choroby cywilizacyjne oraz zmniejszenie śmiertelności w wielu chorobach .
Program edukacyjny powinien obejmować tematykę : dostosowaną do danej grupy chorobowej, tematykę ogólną z zakresu promocji zdrowia oraz tematykę uzdrowiskową.
Przeszkolenie zdrowotne pacjenta ułatwia kontakt z lekarzem rodzinnym, skraca czas wizyty lekarskiej.

PSYCHOTERAPIA-jest jednym z elementów leczenia chorych w uzdrowisku. Odpowiednie środowisko psychologiczne socjologiczne i przyrodnicze wpływa korzystnie na chorego, sprzyja uzyskaniu lepszych wyników. W zależności od profilu leczniczego stosowany jest odpowiedni rodzaj psychoterapii i jego zakres ( 17).

DIETA I FARMAKOTERAPIA- wchodzą w zakres metod leczniczych stosowanych w lecznictwie uzdrowiskowym, chociaż nie różnią się od metod stosowanych w innych zakładach leczniczych. Podkreślić należy że, współczesna medycyna uzdrowiskowa nie odrzuca farmakoterapii. Jak wiadomo większość chorób przewlekłych wymaga systematycznego stosowania farmakoterapii. Leczenie to powinno być wkomponowane w cały program leczniczy w uzdrowisku i odpowiednio modyfikowane zależnie od aktualnego stanu pacjenta. Lekarz uzdrowiskowy powinien więc posiadać interdyscyplinarną wiedzę w zakresie farmakoterapii.
Metody lecznicze stosowane w lecznictwie uzdrowiskowym mają wiele zalet, są nie tylko skuteczne, ale co ważne nie powodują skutków ubocznych, wyniki lecznicze utrzymują się znacznie dłużej niż po zastosowaniu większości leków w chorobach przewlekłych.

Ponadto metody balneologiczne są tanie, łatwo dostępne i przyjemnie odbierane przez pacjentów. Wyniki leczenia utrzymują się przeciętnie przez rok po wypisie z uzdrowiska.(18).
Przynajmniej więc przez ten rok lekarz rodzinny jest mniej obciążony, ponieważ ma mniej wezwań na wizyty domowe, mniej wizyt w poradni, mniej wypisuje recept i mniej chorych kieruje do leczenia szpitalnego.
Są to wymierne korzyści przede wszystkim dla pacjenta ale i ulga dla lekarza stale opiekującego się chorym przewlekle, ponadto zmniejsza to koszty globalne na ochronę zdrowia.

Zakłady lecznictwa uzdrowiskowego

Leczenie chorych prowadzone jest w zakładach opieki zdrowotnej do których należy :
· szpital uzdrowiskowy
· sanatorium uzdrowiskowe
· zakład przyrodoleczniczy
· poradnia zdrojowa
Podkreślić należy, że usługi zdrowotne świadczone są przez zakłady lecznictwa uzdrowiskowego mogą mieć charakter stacjonarny lub ambulatoryjny. Leczenie w szpitalach uzdrowiskowych i sanatoriach to leczenie stacjonarne, a leczenie w poradni zdrojowej jest leczeniem ambulatoryjnym. Inne są wskazania lecznicze do zakładów świadczących usługi na różnym poziomie. Najintensywniejsza jest opieka nad chorymi w szpitalach uzdrowiskowych, mniejsza w sanatoriach i najmniejsza w poradni zdrojowej.(1, 4)

Miejsce balneologii i medycyny fizykalnej wśród innych dyscyplin medycznych.

Balneologia wraz z lecznictwem uzdrowiskowym zajmuje znaczące miejsce we współczesnym dobrze technicznie rozwiniętej medycynie. Ściśle współpracuje i współdziała z wieloma dziedzinami medycyny, ponieważ ma charakter interdyscyplinarny, obejmuje szeroki zakres chorób przewlekłych . Metody lecznicze uzdrowiskowe odpowiednio zaprogramowane intensyfikują oraz uzupełniają i dopełniają inne wcześniej rozpoczęte metody leczenia zachowawczego w wielu specjalnościach medycznych. Ponieważ terapia uzdrowiskowa nie wywołuje skutków ubocznych jest metoda bezpieczną. W przypadkach gdzie jest to możliwe celowe jest odstawienie lub przynajmniej zmniejszenie leków farmakologicznych, co skutkuje mniejszymi efektami ubocznymi i zmniejszeniem kosztów.
Balneologia bywa tez metodą leczniczą z wyboru, w sytuacjach, gdy chodzi nam o usprawnienie funkcjonowania całego organizmu, nie ma bowiem leku o takim działaniu, trudno więc ją zastąpić ( 6).
Nie ulega , więc wątpliwości, że lecznictwo uzdrowiskowe jest potrzebne współczesnej medycynie. Zwiększa bowiem efektowność leczenia farmakologicznego, wpływa na poprawę zdrowotności naszego społeczeństwa.
Duże znaczenie lecznictwa uzdrowiskowego może się również zaznaczyć w profilaktyce i promocji zdrowia. Program profilaktyczny oparty na metodach uzdrowiskowych łącznie z edukacją zdrowotną jest najefektywniejszy. Jego działanie opiera się na eliminowaniu czynników ryzyka chorób cywilizacyjnych, usprawnianiu funkcjonowania podstawowych układów fizjologicznych, działaniu regeneracyjnym oraz porządkującym funkcje czynnościowe organizmu, zakłócone stresową pracą i środowiskiem.
Większa wiedza , zrozumienie i akceptacja tej dziedziny przez lekarzy w ogóle a w tym i lekarzy rodzinnych pozwoli na kierowanie do uzdrowiska tych chorych, którym można najwięcej pomóc.
Pozwoli to na uzyskanie lepszych wyników leczniczych i w konsekwencji większy rozwój balneologii i medycyny fizykalnej, z korzyścią dla pacjentów.

Słowa kluczowe ( key words):
- lecznictwo uzdrowiskowe ( health resorts treatment)
- mechanizm działania zabiegów balneofizykalnych (effect of balneophysical procedures treatment )
- metody lecznicze ( methods of treatment)

Piśmiennictwo


1. Ponikowska I. Kompendium Balneologii- Rekomendacje Krajowego Konsultanta.
Marszałek : Toruń , 2001

2. Ponikowska I. Wykorzystanie naturalnych metod lecznictwa uzdrowiskowego w rehabilitacji chorych
Mat. Konf. Ciechocinek 31 maja - 2 czerwca 2002r
WTN, Włocławek, 2002

3. Ponikowska i, Straburzyński G. Zmiany odczynowości ustrojowej w przebiegu leczenia uzdrowiskowego.
Balneol Pol 1989; 31:39-45

4. Ponikowska I, ( red). Medycyna uzdrowiskowa w zarysie.
Watex: Warszawa, 1995

5. Ponikowska I, Straburzyński G. Optymalny czas leczenia chorych na
cukrzycę typu 1 i 2 w warunkach uzdrowiskowych w świetle odczynów
adaptacyjnych.
Balneol Pol 1992; 35:20-28.

6. Ponikowska I. Medycyna uzdrowiskowa - istota, rola, kierunki działania.
Uzdrowiska Polskie- Informator. Izba Gospodarcza Uzdrowiska Polskie: Warszawa, 1999.

7. Gutenbrunner C, Hildebrandt G. Handbuch der Heilwasser - Trink kuren, Theorie und Praxis.
Sonntang Verlag, Stuttgart, 1994.

8. Kochański J.W. Podstawy stosowania kuracji pitnej.
Balneol Pol 1999, 41:110-117.

9. Ryżyńska B, Ponikowska I. Wyniki leczenia uzdrowiskowego pastą
borowinową i borowiną chorych z zespołem rwy kulszowej
Problemy uzdrowiskowe 1980, 6:13-24.


10. Ponikowska I, Gawęda J. Wyniki leczenia maścią borowinową chorych z gośćcem reumatoidalnym.
Balneol Pol 1997;39:162-169.

11. Szmurło W, Ponikowska I. Balneozonoterapia - własna metoda lecznicza,
metodyka zastosowania.
Balneol Pol 1998;40:38-46.

12. Kozłowska - Szczęsna T, Błażejczyk K, Krawczyk B. Bioklimatologia
Człowieka, IG i PZ, Warszawa 1997.

13. Kochański W. Balneologia i hydroterapia.
Wyd. AWF: Wrocław, 2002.

14. Ponikowska I, Marciniak K, Graczykowska A. Znaczenie terenoterapii i innych form aktywności fizycznej w leczeniu otyłości w warunkach uzdrowiskowych.
Balneol Pol 1989; 31:54-60.

15. Ponikowska I, Marciniak K. Ciechocinek. Terenoterapia uzdrowiskowa.
PWN: Warszawa, 1988.

16. Ponikowska I. Fizjoterapia. PZWL: Warszawa, 1988: 156-174.

17. Łazowski J, Szmajke A, Olechowska A. Poglądy lekarzy na rolę
psychologii w medycynie.
Wiadomości psychiatryczne 1999, 2,4-10

18. Ponikowska I. Odległe wyniki leczenia chorych ze zmianami
zwyrodnieniowymi stawów w warunkach uzdrowiskowych.
Balneol Pol 1994; 36:57-67.

 
 
(c) prof. Irena Ponikowska